DE ONTWIKKELING VAN RADIO, VAN VROEGER TOT MORGEN

Radio is sinds jaar en dag een belangrijk medium voor de consument. Niet voor niets is radio het nummer 1 medium qua mediatijdbesteding in Nederland. Door de snelle ontwikkeling van het luisteren naar radio via internet en de opkomst van digitale radio wordt radio het multimediale platform bij uitstek. Maar waar komt radio eigenlijk vandaan? Hoe ziet de geschiedenis van het medium er uit? Vanaf wanneer is radio deel uit gaan maken van het dagelijks leven van de Nederlander? En wat kunnen we verwachten van de toekomst van radio, nu de overheid de FM frequenties tot 2017 heeft verlengd en de radiostations DAB+ in Nederland gaan introduceren?

De uitvinder van radio: Marconi

Voor het allereerste begin van radio moeten we terug naar eind 19e eeuw. In 1895 lukt het de Italiaanse uitvinder Guglielmo Marconi, als eerste om een radioverbinding van enkele kilometers te maken met een zelfgemaakte zender en ontvanger. Hij bouwt daarbij voort op het werk van Heinrich Hertz, die in 1887 ontdekt hoe elektromagnetische radiogolven kunnen worden opgewekt en terug ontvangen. In het begin wordt radio alleen gebruikt als middel om morsesignalen uit te zenden. Door de uitvinding van de elektronenbuis in 1906 wordt het mogelijk andere geluiden uit te zenden en berichten rechtstreeks in te spreken.

Nederland lanceert de eerste omroepzender ter wereld

Nederland is er vroeg bij als het om radio gaat. De eerste officiële radio-uitzending wordt op 6 november 1919 verzorgd door de Friese ingenieur Hanso Henricus Schotanus a Idzerda. Het is ook meteen de lancering van de eerste omroepzender ter wereld. Vijf jaar lang presenteert Schotanus a Idzerda vier uitzendingen per week, totdat hij wegens geldgebrek moet stoppen. Zijn belangrijkste concurrent is de Nederlandse Seintoestellenfabriek (NSF), de voorloper van Philips Telecommunicatie. De NSF maakt onder meer zelfbouw radiotoestellen en besluit voor de kopers van de toestellen, ook programma's te gaan uitzenden. Aanvankelijk zijn de radioprogramma's vooral bedoeld om technici die zich voor radio interesseren te informeren en te amuseren. De NSF wil echter een breder publiek bereiken en met een fabriekszendmachtiging van de NSF wordt de Hilversumsche Draadloze Omroep (HDO) opgericht. Het gevarieerde programma-aanbod slaat aan en het aantal luisteraars stijgt enorm. De Hilversumse Draadloze Omroep, die later zal opgaan in de AVRO, is puur commercieel: de eerste uitzendingen (vooral klassieke concerten) worden gesponsord.

In de loop van de jaren twintig gaat de overheid zich met radio bemoeien en wordt de ether gereserveerd voor omroepen die een niet-commercieel karakter hebben. De zendtijd wordt verdeeld onder de omroepverenigingen. Omroepen als de Katholieke Radio Omroep (KRO), de Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO) en de Verenigde Arbeiders Radio Amateurs (VARA) zijn opgericht vanuit cultureel-maatschappelijke doelstellingen. Dagelijks zenden op elke zender verschillende omroepen uit en daardoor kan er van een horizontale programmering geen sprake zijn.

Radio het meest populaire medium

Tot in de jaren zestig (televisie begint in Nederland pas in 1951 met uitzenden) is radio het meest populaire medium bij het Nederlandse publiek. Voor programma's als "Familie Doorsnee" en "Negen heit de klok" blijven de mensen thuis. Al is reclame niet toegestaan, helemaal vrij van commerciële invloeden zijn de publieke zenders niet. Er wordt wel degelijk sluikreclame gemaakt. Zo betalen de gezamenlijke groente- en fruittelers achter de schermen een vergoeding om een bijdrage te leveren aan een ochtendrubriek waarin de Nederlandse huisvrouw advies krijgt over koken.

De opkomst van de piratenzenders

Vanaf de jaren vijftig dient zich voor de publieke stations steeds meer concurrentie aan. Het commerciële station Radio Luxemburg is ook in ons land goed te ontvangen en kan rekenen op een behoorlijk aantal Nederlandse luisteraars. Luxemburg zendt verschillende programma's uit die gesponsord worden door Nederlandse adverteerders. Vanaf 1960 zendt vanaf de kust van Scheveningen de Vrije Omroep Nederland (die zijn naam al snel wijzigt in Radio Veronica) programma's met lichte muziek uit die gericht zijn op Nederland. De horizontale programmering  "elke dag op hetzelfde uur hetzelfde programma" is ontleend aan Amerika. Veronica komt ook voor het eerst, naar Amerikaans voorbeeld, met de hitparade, een vernieuwing die door diskjockey Willem van Kooten in Nederland wordt geïntroduceerd. De zender is vooral in trek bij jongere luisteraars en heeft in 1965 een luisterdichtheid van 6,5%. Naast Veronica dienen zich in de jaren zestig en zeventig ook andere "piratenzenders" aan, zoals Radio Noordzee, Radio Caroline en Radio Mi Amigo.

De overheid is niet gelukkig met de piratenzenders, met name vanwege het commerciële karakter van de stations. Maar Den Haag kan er aanvankelijk weinig tegen beginnen omdat de piraten uitzenden van buiten de territoriale wateren. In 1965 wordt Hilversum 3 in het leven geroepen. De zender, die lichte muziek gaat uitzenden, is bedoeld als antwoord op de piraten, Maar binnen het publieke bestel, met zijn vele omroepverenigingen, is het moeilijk tot een coherente en aansprekende programmering te komen. Een wetswijziging in 1974 maakt het mogelijk Veronica c.s. te verbieden en in dat jaar worden de "piraten" uit de lucht gehaald. Veronica-dj Rob Out spreekt in een historische uitzending erover dat bij het afscheid van Veronica "ook een beetje de democratie sterft".

Radioreclame op de publieke zenders

In 1965 wordt de Stichting tot Uitzending van Reclame opgericht, die na korte tijd wordt omgedoopt in Stichting voor Ether Reclame (STER). Met de oprichting van de STER wordt voor het eerst reclame bij de publieke radiozenders mogelijk. Nadat op 2 januari 1967 de eerste reclameblokken op tv te zien zijn, volgt een jaar later radioreclame. De belangstelling bij adverteerders is groot. De beperkte hoeveelheid reclamezendtijd op de publieke radiozenders (in 1968 slechts 26 minuten per dag, in 1971 verhoogd naar 39 minuten per dag) blijft ruimschoots achter bij de vraag. Door de geringe hoeveelheid zendtijd en de strenge aanvraagprocedure (er moet ruim vooraf worden aangevraagd) is het medium weinig flexibel. Wel neemt het bereik van radio vanaf de jaren zestig verder toe. Werd er tot dan toe vrijwel alleen geluisterd in de huiskamer, met de komst van de transistorradio, de autoradio en de wekkerradio stijgt het aantal luisterplaatsen sterk. Radio wordt het massamedium bij uitstek.

Nieuwe Mediawet toegang voor commerciële zenders

Nadat de piratenzenders uit de lucht genomen zijn, blijft het jarenlang relatief rustig aan het zenderfront. Eind jaren tachtig dienen zich belangrijke nieuwe ontwikkelingen aan. Willem van Kooten, voormalig diskjockey bij Radio Veronica en Hilversum 3, begint in 1988 Cable One, een commercieel radiostation dat alleen via de kabel te ontvangen is. De nieuwe Mediawet, die in 1988 ingaat, staat buitenlandse commerciële radio- en tv stations alleen toe in Nederland uit te zenden als de zender niet primair is opgezet om het Nederlandse publiek te bereiken. De overheid verbiedt Cable One, maar zenders als Radio 10 en Sky Radio mogen wel in de lucht blijven. Er verschenen in deze jaren op de kabel nieuwe radiostations, zoals Concert Radio, Holland FM, Eurojazz en Radio 538. Begin jaren negentig treedt een nieuwe Mediawet in werking en in 1994 staat het ministerie van WVC een aantal commerciële radiostations toe in de ether.

Het radiolandschap verandert daarmee ingrijpend en de slag om de gunst van de luisteraar neemt in hevigheid toe. In 1990 hebben de commerciële radiozenders nog een marktaandeel van 17%. Acht jaar later, in het voorjaar van 1998, komen de commerciële zenders uit op 45% en zijn de publieke zenders zijn goed voor 46%.

In 1998 vindt een nieuwe veiling van FM en middengolf frequenties plaats. Het levert de overheid een aanzienlijk bedrag op, maar achteraf wordt de vraag gesteld of de veiling wel aan haar doelstelling heeft beantwoord. Volgens een rapport dat KPMG in 2004 in samenwerking met TNS-NIPO Consult uitbrengt, heeft de veiling niet geleid tot een toename van de diversiteit in het zenderaanbod. Eerder is het omgekeerde het geval. Om inkomsten te genereren, gaan veel zenders zich juist richten op een brede doelgroep. Dat leidt tot een verschraling van het aanbod en daar is de luisteraar volgens het rapport niet mee gediend.

Publieke zenders gaan over op horizontale programmering

Tussen de commerciële en de publieke radiozenders bestaat vanaf de jaren negentig heel wat rivaliteit. Aan het commerciële front zijn het onder meer Sky Radio en Radio 538 die marktaandeel opbouwen. De publieke zenders gaan begin jaren negentig, onder druk van de concurrentie, over op horizontale programmering. Radio 1 wordt de nieuws- en actualiteitenzender, Radio 2 wordt neergezet als de "warmste zender van Nederland", Radio 3 krijgt het etiket "jongste zender", Radio 4 wordt gereserveerd voor klassieke muziek terwijl op Radio 5 radiodocumentaires en doelgroepprogramma's worden uitgezonden. In de jaren daarna zal de profilering van deze zenders nog verder worden aangescherpt. In september 2006 start de publieke omroep Radio 6 met een programmering bestaande uit jazz, soul, wereldmuziek "& beyond" en diverse culturele en informatieve programma's, de uitzendingen zijn te ontvangen via de kabel-, satelliet, DVB-T en DAB.

Ondanks de rivaliteit tussen commerciëlen en publieken wordt er ook samengewerkt. In 2000 richten de commerciële en publieke radiozenders gezamenlijk het Platform Radio Exploitanten (PRE) op, een organisatie die zich met name bezig gaat houden met onderzoek en promotie van het medium radio. PRE wordt ook opdrachtgever voor het Continu Luisteronderzoek (CLO). Eind 2006 wordt PRE omgedoopt in RAB Radio Advies Bureau.

FM Frequentieverdeling en - verlenging

De verhoudingen in radioland veranderen na de frequentieverdeling in 2003. Op de door de overheid gehouden veiling worden door de commerciële stations aanzienlijke bedragen betaald voor de FM frequenties. De veiling brengt een bedrag op van 323 miljoen euro. Maar ondanks de scepsis die hier en daar bestaat over de hoge bedragen die de zenders hebben neergeteld, blijkt in de jaren daarna toch dat de investeringen niet voor niets zijn geweest. De commerciële stations  met vooraan Radio 538 en Sky Radio - winnen marktaandeel op de publieken. En wat misschien nog wel belangrijker is: de bedragen die door adverteerders aan radio worden uitgegeven, nemen over de hele linie fors toe. In de eerste jaren na de veiling steekt radio, als het gaat om de groei van de mediabestedingen, met kop en schouders boven vrijwel alle andere media uit.

Arrow Classic Rock viel in 2003 bij de FM etherfrequentieverdeling buiten de boot maar nam in 2007 het radiostation Caz! over van SBS Broadcasting en kon via de voormalige etherfrequenties van Caz! toch uitzenden via FM. Door financiële problemen verdwijnt Arrow op 10 maart 2009 weer van de FM-band en hervat de uitzendingen op de middengolf. Maar de problemen blijken te groot en op 28 april 2009 werd Arrow failliet verklaard. Op 30 mei 2009 wordt bekendgemaakt dat de beide Arrow zenders (Rock en Jazz) en Caz! een doorstart maken. Flux Media Factory gaat zich vooral richten op distributie van deze zenders via kabel en internet.

Ook Radio 10 FM verloor de veiling van de etherfrequenties. De kavel (A3) voor 'gouwe ouwe' muziek ging naar Sky Radio onder de naam 'De Gouwe Ouwe Zender' later Radio Veronica. Door het niet hebben van een FM frequentie kwam de zender acuut in financiële zorgen. De zender zond van 1 juli 2003 tot 1 augustus 2004 uit via AM1395. In juni 2004 wist eigenaar Talpa Radio de AM1008 licentie van Radio London over te nemen en sinds eind juli 2004 was Radio 10 Gold in heel Nederland en ver daarbuiten te ontvangen via de middengolf zender. Op 5 maart 2007 maakte Talpa Radio bekend dat er ingegrepen werd bij Radio 10 Gold, vanwege hoge kosten voor de AM 1008 en teruglopende reclame-inkomsten werd de frequentie afgestoten. Tot 31 augustus 2007 heeft Radio 10 Gold nog kunnen uitzenden op deze frequentie.
Tevens maakte Talpa Radio bekend dat het bedrijf aan het experimenteren was met FMeXtra. Deze techniek maakt gebruik van de restcapaciteit op de FM band waardoor een zender met een apart radiotoestel digitaal te ontvangen is. Hierdoor waren Radio 538, Radio 10 Gold en Juize FM (allen destijds zenders behorend bij Talpa Radio) digitaal te ontvangen op FM 102 MHz. Later zijn deze experimenten gestaakt.
Van oktober 2010 tot augustus 2013 was Radio 10 Gold via AM828 weer te ontvangen in heel Nederland, de oude frequentie van Arrow Classic Rock. In augustus 2013 neemt Radiocorp, moeder van 100% NL, Radio 10 over van de 538 Groep en geeft de zender een nieuw format en een FM frequentie, Kavel 7.